Tahliye Dalgası Değil, Gerçek Bir İnfaz Sistemi Gerekiyor

Son dönemde cezaevinden gerçekleştirilen tahliyeler ve Cezaevleri Tüzüğü'nde yapılan değişiklikler kamuoyunun gündeminde. Kapasitesi zorlanan cezaevini rahatlatmak ve seçim öncesi beklenti oluşturmak amacıyla ceza indirimlerinin genişletildiği gözlemleniyor. Ancak tartışmalar yalnızca kaç kişinin, ne zaman serbest bırakılacağına odaklanmış durumda. Oysa cezaevinden çıkan bireyin topluma yeniden kazandırılması için hangi adımların atıldığı ve cezaevindeki yabancı uyruklu hükümlü sayısının neden bu kadar yüksek olduğu gibi soruların da masaya yatırılması gerekiyor.

Ceza indirimi ile şartlı tahliye kavramlarının birbirine karıştırılmaması önem taşıyor. Ceza indirimi, belirli koşullar sağlandığında mahkemenin verdiği cezanın cezaevinde geçirilecek kısmının kısaltılması anlamına geliyor. Şartlı tahliye ise cezanın tamamen ortadan kalkması değil; kalan sürenin belirli yükümlülükler ve denetim altında cezaevi dışında tamamlanması demek. İki uygulamanın amaçları, şartları ve hukuki sonuçları birbirinden farklı olmasına rağmen mevcut sistemde her ikisi de eski, dağınık ve ölçütleri netleştirilmemiş düzenlemeler üzerinden yürütülüyor. Hükümlünün cezaevine girdiği ilk günden itibaren hangi davranışının indirime nasıl yansıyacağını, şartlı tahliyeye ne zaman başvurabileceğini ve başvurusunun hangi somut kriterlere göre değerlendirileceğini bilmesi hukuk devletinin gereğidir. Ancak mevcut uygulamada "iyi hâl", "iyi ahlak", "toplumda infial" ve "sair önemli faktörler" gibi sınırları belirsiz ifadeler kararlara dayanak yapılabiliyor. Bir insanın özgürlüğünü ne kadar süreyle kaybedeceğini belirleyen kararlar, kişisel kanaatlere veya siyasi hesaplara bırakılamaz.

Tartışılması gereken bir diğer konu ise Açık Cezaevi meselesi. Merkezi Cezaevi Yasası'nda açık cezaevi sistemi öngörülmesine rağmen bu model bugüne kadar uygulamaya konulmadı. Yasal metinde yer alan bu kurum; altyapı, personel ve uygulama iradesi oluşturulmadığı, işleyişe dair yasal boşluklar giderilmediği için kâğıt üzerinde kaldı. Açık cezaevi, kapıların herkese açılması veya hükümlülerin denetimsiz şekilde salıverilmesi anlamına gelmiyor. Kapalı cezaevi ile özgür yaşam arasında, belirli koşulları taşıyan hükümlüler için oluşturulan kontrollü bir geçiş aşamasıdır. Kimlerin bu sisteme geçebileceği; suçun niteliği, cezanın kalan süresi, cezaevi içindeki gelişim, disiplin durumu ve nesnel risk değerlendirmeleriyle belirlenmeli. Temel amaç, hükümlüyü tahliye gününe kadar kapalı bir yerde tutmak değil, dışarıdaki yaşama hazırlamaktır. Yıllarca toplumdan uzak kalan bir insanı tahliye günü eşyalarını verip kapının önüne bırakmak, topluma kazandırma politikası değildir. Kalacak yeri, işi, geliri veya sosyal desteği olmayan kişinin yeniden suç işleme riski artar ve bu durumdan yalnızca tahliye edilen değil, tüm toplum zarar görür. Açık cezaevi sistemi; hükümlünün çalışmasına, eğitim almasına, meslek edinmesine, tedavi ve sosyal destek programlarına katılmasına ve aile bağlarını kontrollü biçimde sürdürmesine imkân tanıyacaktır. Tahliyeyi ani ve hazırlıksız bir kopuş olmaktan çıkarıp planlı ve kademeli bir geçişe dönüştürecektir. Bu nedenle açık cezaevi yalnızca hükümlü haklarıyla ilgili bir mesele değil; yeniden suç işlemeyi önlemeye ve toplum güvenliğini sağlamaya yönelik bir kamu politikasıdır. En kısa sürede yasal eksiklikler giderilip faaliyete geçirilmelidir; binası da hazırdır.

Cezaevindeki yabancı uyruklu hükümlü ve tutukluların sayısı da ayrıca ele alınmalıdır. Ancak mesele insanların uyruğu üzerinden değil; ülkeye hangi statüyle geldikleri, kayıtlı çalışıp çalışmadıkları, hangi koşullarda yaşadıkları ve suça karışmadan önce kamu kurumlarının neden gerekli takibi yapmadığı üzerinden değerlendirilmelidir. Yabancıların hangi suçlara, hangi ekonomik ve sosyal koşullar içinde karıştığını gösteren güncel ve ayrıntılı veriler ortaya konulmadan sağlıklı bir suç önleme ve infaz politikası geliştirilemez. Bu tablo; göç, çalışma yaşamı, sosyal hizmetler ve denetim politikalarının birlikte ele alınmasını zorunlu kılıyor. Bugün yapılması gereken, dolup taşan cezaevini dönemsel tahliyelerle boşaltmaya çalışmak değil; ceza indirimi ile şartlı tahliyeyi birbirinden ayıran, her ikisini açık ve denetlenebilir ölçütlere bağlayan ve açık cezaevi sistemini gerçekten hayata geçiren çağdaş bir Ceza İnfaz Yasası hazırlamaktır. Asıl başarı, cezaevinden kaç kişinin keyfi şekilde çıkarıldığıyla ölçülmez; çıkan kişinin yeniden suç işlemeden ve dışlanmadan toplumsal yaşama dönebilmesi, yabancıların suç işlemesine zemin hazırlayan denetimsizliğin önlenmesi için ne yapıldığıyla ölçülür.